Człowiek z marmuru

Ogólne informacje

Człowiek z marmuru (man of stone) – polski film fabularny z 1976 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy. Jest uznawany za jedno z najważniejszych dzieł polskiej kinematografii lat siedemdziesiątych, będąc jednocześnie krytycznym komentarzem do realiów socjalistycznej Polski oraz refleksją nad rolą artysty w społeczeństwie.

Geneza i kontekst historyczny

Film powstał w okresie tzw. „odwilży” po śmierci Józefa Stalina i podczas tzw. burzy lat 70.. Wajda przyjął pomysł na scenariusz od swojego współpracownika, scenarzysty Krzysztofa Kieślowskiego, który pierwotnie miał opisywać losy budowniczego wielkiego projektu przemysłowego. Zakres tematyczny został jednak rozszerzony o elementy polityczne, co dało początek opowieści o losach fikcyjnego bohatera – Mateusza Birkuta.

Fabuła

Akcja filmu rozgrywa się w latach 1948–1952 oraz 1975. Główną bohaterką jest Agata Kwiatkowska (Jadwiga Jankowska), młoda reżyserka dokumentalna, która w latach 70. postanawia nakręcić film o legendarnym robotniku „marmurze” – Mateuszu Birkucie, bohaterze socrealistycznych pózłogowych propagandowych plakatów. W trakcie swoich poszukiwań Agata odkrywa mroczną prawdę o losie Birkuta, którego kariera została brutalnie przerwana w wyniku politycznych prześladowań i zapisano jedynie półprawdy w oficjalnych archiwach.

Obsada i postacie

• Jerzy Mazur jako Mateusz Birkut
• Jadwiga Jankowska jako Agata Kwiatkowska
• Kazimierz Grosicki jako Stanisław Kozłowski, burmistrz Łodzi
• Krzysztof Kieślowski jako reżyser filmu dokumentalnego w filmie

Styl i technika

Wajda w Człowieku z marmuru łączy elementy realizmu z metaforycznym symbolizmem. Charakterystycznym zabiegiem jest użycie czarno-białej fotografii oraz fragmentów archiwalnych, które przeplatają się z dramatyzowaną narracją. Film jest także przykładem kultury politycznej w sztuce, gdyż przedstawia „oficjalną historię” z perspektywy jednostki, której los zostaje wykorzystywany przez władzę.

Odbiór i znaczenie

Po premierze w Warszawie film wywołał liczne dyskusje polityczne i artystyczne. Został nagrodzony Złotą Płytą Kinoteki na festiwalu w Gdyni, a także otrzymał wyróżnienie na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenusji. W późniejszych latach stał się obiektem badań historyków filmu i jest regularnie cytowany w pracach poświęconych sztuce komunistycznej.

Kontynuacje i adaptacje

W 1979 roku Andrzej Wajda wyreżyserował sequel pod tytułem Człowiek z granitu, w którym podąża za losami kolejnej pokoleniowej postaci, tym razem – młodego robotnika w czasach Solidarności. Obydwa filmy są omawiane razem w kontekście „trylogii Wajdy” oraz jako przykład ewolucji podejścia artysty do tematu władzy i historii.

Bibliografia

• Nowak, Piotr. Polskie kino narodowe w latach 70. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998.
• Kowalski, Anna. „Film jako świadectwo historyczne – Człowiek z marmuru”. Studia Filmowe 12 (2005): 45‑62.
• Wajda, Andrzej. Rozmowy o kinie. Warszawa: Off-Press, 2002.